{"id":3553,"date":"2025-04-15T14:35:20","date_gmt":"2025-04-15T12:35:20","guid":{"rendered":"https:\/\/row.kpodr.pl\/?p=3553"},"modified":"2025-05-07T15:11:31","modified_gmt":"2025-05-07T13:11:31","slug":"sand-art-po-kujawsku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/2025\/04\/15\/sand-art-po-kujawsku\/","title":{"rendered":"Sand Art po kujawsku"},"content":{"rendered":"

Tytu\u0142 powy\u017cszy troch\u0119 mnie bawi. Wymy\u015bli\u0142am go, aby \u201erozrusza\u0107\u201d czytelnika i zach\u0119ci\u0107 do lektury. Sand Art to nowa forma sztuki polegaj\u0105ca na tworzeniu obraz\u00f3w za pomoc\u0105 cienkiej warstwy piasku na pod\u015bwietlanym od spodu przezroczystym tablecie. W\u0142a\u015bciwie jest to swego rodzaju spektakl \u2013 obraz po\u0142\u0105czony z animacj\u0105 przy akompaniamencie nastrojowej muzyki. Jednak piasek od zawsze by\u0142 inspiracj\u0105 dla artyst\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c tych ludowych. Chcia\u0142abym przypomnie\u0107 jedn\u0105 z dawnych form tw\u00f3rczo\u015bci wykorzystuj\u0105c\u0105 ten materia\u0142. Pochodzi ona z czas\u00f3w, kiedy nie by\u0142o pod\u015bwietlanych tablet\u00f3w. B\u0119dzie to opowie\u015b\u0107 o kujawskiej tradycji sypania wzor\u00f3w piaskiem.<\/p>\n

Obecnie zwyczaj ten w\u0142a\u015bciwie ca\u0142kiem zanik\u0142. Jego pocz\u0105tki to XIX w., cho\u0107 wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 mo\u017ce by\u0107 znacznie starszy. Zwi\u0105zany by\u0142 g\u0142\u00f3wnie z Polsk\u0105 \u015brodkow\u0105, z regionami le\u017c\u0105cymi na lewym brzegu Wis\u0142y. Odnotowano go r\u00f3wnie\u017c w Wielkopolsce, a tak naprawd\u0119 m\u00f3g\u0142 mie\u0107 du\u017co wi\u0119kszy zasi\u0119g. Podobne przejawy tw\u00f3rczo\u015bci spotykano r\u00f3wnie\u017c w innych cz\u0119\u015bciach Europy, na przyk\u0142ad na pograniczu Belgii i Holandii i pewnie gdzie\u015b dalej na \u015bwiecie, w innych kulturach, te\u017c znale\u017aliby\u015bmy podobne tradycje. Je\u015bli chodzi o nasz kraj, to sypanie piaskowych wzor\u00f3w najbardziej przylgn\u0119\u0142o jednak do Kujaw. Zwyczaj, o kt\u00f3rym mowa, najbardziej rozwin\u0105\u0142 si\u0119 na Kujawach Le\u015bnych i Borowych, na granicy z Wielkopolsk\u0105, ale i nad Wis\u0142\u0105, czyli w tych podregionach, gdzie gleby by\u0142y gorszej jako\u015bci, bardziej piaszczyste, le\u015bne.<\/p>\n

Sztuka ta ulotn\u0105 jest, gdy\u017c wzory istnia\u0142y tylko do momentu, kiedy nie zosta\u0142y zadeptane przez domownik\u00f3w czy go\u015bci. Tworzono je bowiem na glinianych polepach izb i na podw\u00f3rkach. Polepa to prosta pod\u0142oga, ulepiona z gliny, inaczej klepisko. Spotykano j\u0105 w chatach, stodo\u0142ach, letnich kuchniach, przydomowych piwniczkach. Wylepiana by\u0142a przez naszych dziadk\u00f3w i pradziadk\u00f3w w czasach, kiedy pod\u0142ogi drewniane w wiejskich domostwach by\u0142y pewnego rodzaju luksusem, na kt\u00f3ry mogli pozwoli\u0107 sobie tylko bogaci gospodarze. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie polepy wracaj\u0105 do \u0142ask w pewnych obszarach. S\u0105 stosowane na przyk\u0142ad w domkach z gliny, w zagrodach edukacyjnych, permakulturowych i agroturystycznych, w skansenach, stanowi\u0105c swego rodzaju atrakcj\u0119 dla turyst\u00f3w i zwiedzaj\u0105cych. Wzorami piaskowymi przyozdabiano, opr\u00f3cz pod\u0142\u00f3g, r\u00f3wnie\u017c podw\u00f3rka i \u015bcie\u017cki. W wielu regionach \u015bcie\u017cynki przed domem czy w ogrodzie wysypywano drobnym piaskiem, jednak na Kujawach to wysypywanie przerodzi\u0142o si\u0119 w tworzenie ozdobnych wzor\u00f3w, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 elementem sztuki ludowej charakterystycznym i wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym ten region na tle innych.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Eleonora Adamska, \u015awi\u0105tkowice, 1972 r., (\u017ar\u00f3d\u0142o: radiopik.pl)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015awi\u0105tkowice 1972 r. \u2013 konkurs sypania wzor\u00f3w piaskowych, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 w miejscu zamieszkania artystek (\u017ar\u00f3d\u0142o: ut.etnomuzeum.pl)<\/p>\n

Tradycja ta to oznaka porz\u0105dku, mo\u017cna by rzec, \u00f3wczesna \u201ewisienka na torcie\u201d. Cz\u0119sto przyozdabiano tak obej\u015bcia w okresie wiosennym, przy okazji porz\u0105dk\u00f3w. Czynno\u015b\u0107 ta by\u0142a oczywi\u015bcie domen\u0105 kobiet \u2013 gospody\u0144, kt\u00f3re przekazywa\u0142y j\u0105 z pokolenia na pokolenie. Mia\u0142a miejsce z okazji \u015bwi\u0105t ko\u015bcielnych, takich jak Wielkanoc, odpust, lub wizyt go\u015bci zapraszanych na uroczysto\u015bci rodzinne, podkre\u015blaj\u0105c wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 prze\u017cywanego czasu. Na Zielone \u015awi\u0105tki przyozdabiano obej\u015bcia tatarakiem i brzozowymi ga\u0142\u0105zkami, ale r\u00f3wnie\u017c sypano piaskowe wzorki na podw\u00f3rkach. Ozdoby te wykonywane na zewn\u0105trz domu przez dziewcz\u0119ta na wydaniu mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c inne wa\u017cne zadanie \u2013 przyci\u0105ganie uwagi kawaler\u00f3w.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku XX w., wraz z upowszechnieniem si\u0119 w izbach pod\u0142\u00f3g drewnianych, zwyczaj sypania piaskiem wzor\u00f3w zacz\u0105\u0142 zanika\u0107. W okresie mi\u0119dzywojennym zdobiono tak jedynie sienie i kuchnie z glinianymi polepami, a z czasem ju\u017c tylko podw\u00f3rka i dr\u00f3\u017cki prowadz\u0105ce do domu. W latach 50. XX wieku w okolicach W\u0142oc\u0142awka, Kowala, Izbicy Kujawskiej, Chodcza, Przedcza tradycja ta by\u0142a jeszcze \u017cywa, lecz praktykowana ju\u017c tylko do zdobienia najbli\u017cszego obej\u015bcia \u2013 podw\u00f3rka i tzw. podr\u00f3\u017cek prowadz\u0105cych do domu. W latach 60. XX wieku praktycznie by\u0142a w zaniku.<\/p>\n

Jak wygl\u0105da\u0142y wzory i sk\u0105d tw\u00f3rczynie czerpa\u0142y inspiracje? Nie do ko\u0144ca jest to wiadome. Najstarsze wzory zawiera\u0142y motywy mitycznego drzewa \u017cycia, a tak\u017ce nawi\u0105zania do archaicznej symboliki solarnej i lunarnej. Pojawia\u0142a si\u0119 te\u017c, cho\u0107 du\u017co rzadziej, posta\u0107 koguta. Tego typu wzory mog\u0105 wskazywa\u0107 na du\u017co odleglejsz\u0105 genez\u0119 zwyczaju, powi\u0105zan\u0105 ze sfer\u0105 dawnych wierze\u0144 i my\u015bleniem magicznym. Przewa\u017ca\u0142y motywy ro\u015blinne, geometryczne, czasem dope\u0142niane literami, kr\u00f3tkimi tekstami. Niekt\u00f3rzy przyr\u00f3wnuj\u0105 te wzory do element\u00f3w widocznych na makatkach kuchennych. Inne przypuszczenia wskazuj\u0105, \u017ce t\u0105 inspiracj\u0105 mog\u0142y by\u0107 dywany i kobierce stanowi\u0105ce element wystroju dwor\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, gdzie zatrudniano do s\u0142u\u017cby wiejskie kobiety. Jedn\u0105 z nich by\u0142a moja babcia Irenka. Jako kilkunastoletnia dziewczyna pracowa\u0142a \u201ewe dworze u dziedzica\u201d w \u015ami\u0142owicach (powiat w\u0142oc\u0142awski, gmina Choce\u0144). \u201eDziedzicem\u201d, czyli w\u0142a\u015bcicielem tego maj\u0105tku do 1939 roku by\u0142 Gustaw Findeisen. Po wybuchu wojny zawiadywali nim niemieccy okupanci. By\u0107 mo\u017ce tam babcia mia\u0142a okazj\u0119 podziwia\u0107 dywany i kobierce? My\u015bl\u0119, \u017ce wzory piaskowe to kwestia inspiracji, ale tak\u017ce w\u0142asnej inwencji tw\u00f3rczej wykonawczyni. Babcia nauczy\u0142a mnie sztuki sypania wzor\u00f3w z piasku, gdy by\u0142am kilkuletnim dzieckiem.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Jadwiga Tyksi\u0144ska, warsztaty z sypania wzor\u00f3w piaskiem w skansenie w K\u0142\u00f3bce, (archiwum Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzy\u0144skiej we W\u0142oc\u0142awku, fot. J. Czerwi\u0144ski)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Wz\u00f3r wykonuje Jadwiga Tyksi\u0144ska (archiwum Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzy\u0144skiej we W\u0142oc\u0142awku, fot. J. Czerwi\u0144ski)<\/p>\n

Piasek musia\u0142 by\u0107 zdecydowanie ja\u015bniejszy od pod\u0142o\u017ca. U\u017cywano do tego celu jasnego, prawie bia\u0142ego piasku przynoszonego lub przywo\u017conego zazwyczaj z tzw. pia\u015bnicy, czyli miejsca, gdzie kopano piasek. Wymaga\u0142 on odpowiedniego przygotowywania. W tym celu suszono go i przesiewano przez sito. Nieraz piasek rozbielano wapnem,\u00a0 aby lepiej odbija\u0142 si\u0119 od pod\u0142o\u017ca.<\/p>\n

Technika wysypywania wzor\u00f3w zale\u017ca\u0142a od indywidualnych upodoba\u0144. Najprostszym i najcz\u0119\u015bciej stosowanym sposobem by\u0142o sypanie wzor\u00f3w z przymkni\u0119tej d\u0142oni, piaskiem czerpanym z fartucha, zawi\u0105zanego przed sob\u0105 lub z wiaderka. Tak w\u0142a\u015bnie czyni\u0142am to ja. Ale do tego celu r\u00f3wnie\u017c u\u017cywano lejka, butelki, przedziurawionego metalowego kubeczka lub dzbanuszka z dziobkiem.<\/p>\n

Moja babcia (rocznik 1924) zna\u0142a t\u0119 tradycj\u0119 i praktykowa\u0142a, ale mama (urodzona w roku 1954), cho\u0107 zna\u0142a, to ju\u017c nie przyozdabia\u0142a obej\u015bcia wzorami piaskowymi. Zwyczaj reaktywowano poprzez organizowanie konkurs\u00f3w i pokaz\u00f3w, w co zaanga\u017cowa\u0142y si\u0119 muzea etnograficzne z W\u0142oc\u0142awka i Torunia oraz Dobrzy\u0144sko-Kujawskie Towarzystwo Kulturalne. Konkursy te, organizowane na przyk\u0142ad w ramach Festiwalu Folkloru Kujaw we W\u0142oc\u0142awku, trwa\u0142y do po\u0142owy lat 80. Wzi\u0119\u0142o w nich udzia\u0142 oko\u0142o 30 tw\u00f3rczy\u0144 ludowych. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce efekty przyni\u00f3s\u0142 konkurs z 1972 roku, w kt\u00f3rym wzory piaskowe sypane by\u0142y w miejscu zamieszkania artystek. Obecnie odnotowano kilka przejaw\u00f3w odradzania si\u0119 tradycji piaskowych ornament\u00f3w. Do niedawna kultywowa\u0142o j\u0105 kilka rodzin w okolicach K\u0142odawy. Od 1998 roku za\u015b, z inicjatywy Miejsko-Gminnego O\u015brodka Kultury w Przedczu oraz wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z nim tw\u00f3rc\u00f3w ludowych i lider\u00f3w lokalnych z okolic Przedcza i K\u0142odawy, organizowany jest konkurs Kujawskie Sypanie Piaskiem. Tradycje tego wydarzenia si\u0119gaj\u0105 lat 60. Po kilkunastu latach przerwy reaktywowano \u00f3w konkurs, kt\u00f3ry jest imprez\u0105 cykliczn\u0105. Jak m\u00f3wi Agnieszka Wardzi\u0144ska \u2013 dyrektor MGOK w Przedczu, w bie\u017c\u0105cym roku odb\u0119dzie si\u0119 on 22 czerwca. Wystarczy zg\u0142osi\u0107 sw\u00f3j udzia\u0142 komisji konkursowej p\u00f3\u0142 godziny przed rozpocz\u0119ciem konkursu. Rywalizacja odbywa si\u0119 w alei przy wspomnianym O\u015brodku w Przedczu, gdzie ka\u017cdy z uczestnik\u00f3w b\u0119dzie mia\u0142 wyznaczone pole do sypania wzor\u00f3w. Organizator zapewnia piasek, ewentualnie miseczki, wiaderka. Zwr\u00f3c\u0119 uwag\u0119, \u017ce regulamin konkursu okre\u015bla spos\u00f3b wykonywania ornament\u00f3w. Wzory nale\u017cy sypa\u0107 go\u0142\u0105 r\u0119k\u0105, z p\u00f3\u0142otwartej d\u0142oni, gdy\u017c jest to spos\u00f3b najbardziej tradycyjny. Prace oceniane b\u0119d\u0105 w trzech kategoriach wiekowych. Dodam jeszcze, \u017ce konkurs jest jedn\u0105 z atrakcji obchodzonych w\u00f3wczas Dni Przedcza, b\u0119d\u0105cych swego rodzaju \u015bwi\u0119tem kultury ludowej. Dodatkowo zaplanowano tak\u017ce wyst\u0119py zespo\u0142\u00f3w ludowych oraz konkurs na naj\u0142adniejszy wianek \u015bwi\u0119toja\u0144ski, a tak\u017ce wiele innych przyjemno\u015bci. Na przestrzeni roku MGOK w Przedczu organizuje r\u00f3wnie\u017c warsztaty pod has\u0142em \u201eKujawskie sypanie wzor\u00f3w piaskiem\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Praca konkursowa Jadwigi Tyksi\u0144skiej (e-kolo.pl, MGOK Przedecz)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Konkurs Przedecz 23.06.2024 r. (e-kolo.pl, MGOK Przedecz)<\/p>\n

W swojej pracy zawodowej raz spotka\u0142am si\u0119 z tym zagadnieniem. Kilkana\u015bcie lat temu, podczas majowych targ\u00f3w \u201eLato na Wsi\u201d w Minikowie odpowiada\u0142am za organizacj\u0119 stoiska powiatu aleksandrowskiego. Zaznacz\u0119, i\u017c stoiska takie nale\u017ca\u0142o zaaran\u017cowa\u0107 w ten spos\u00f3b, aby znajdowa\u0142y si\u0119 na nich elementy zwi\u0105zane z tradycjami regionalnymi, co zreszt\u0105 obowi\u0105zuje do dzi\u015b. Zaprosi\u0142am do wsp\u00f3\u0142pracy spo\u0142eczno\u015b\u0107 z gminy Raci\u0105\u017cek, cz\u0142onkinie KGW, Klubu Seniora, pani\u0105 dyrektor i pracownik\u00f3w raci\u0105skiego GOK-u. Pani plastyk z GOK-u, Miros\u0142awa Syku\u0142a, stworzy\u0142a w\u00f3wczas koncepcj\u0119 prezentacji kujawskiej tradycji sypania wzor\u00f3w z piasku. Ale jak to zrobi\u0107, kiedy na naszym \u201epodw\u00f3rku\u201d ros\u0142a g\u0119sta trawa? Kreatywna pani Mirka wykorzysta\u0142a jutowy materia\u0142 pomalowany br\u0105zow\u0105 farb\u0105 stanowi\u0105cy imitacj\u0119 ziemi, na kt\u00f3ry, z u\u017cyciem kleju, naniesiono piaskowe wzory. Wygl\u0105da\u0142o to niesamowicie oryginalnie.<\/p>\n

Tradycja, o kt\u00f3rej m\u00f3wimy, zaliczana jest do unikalnych element\u00f3w dziedzictwa niematerialnego Kujaw. Cho\u0107 jest ona dzi\u015b oderwana od swojego pierwotnego kontekstu i funkcji, bo kultywowana w formie pokaz\u00f3w, konkurs\u00f3w, warsztat\u00f3w, to utrwalanie jej i promowanie kszta\u0142tuje poczucie to\u017csamo\u015bci regionalnej, b\u0119d\u0105cej istotnym sk\u0142adnikiem naszej kultury narodowej. St\u0105d powsta\u0142 pomys\u0142 na przedstawienie tematu w naszym miesi\u0119czniku. Jak m\u00f3wi Dorota Kalinowska \u2013 etnograf z Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzy\u0144skiej we W\u0142oc\u0142awku, zasiadaj\u0105ca wielokrotnie w gronie jury w wy\u017cej wymienionych konkursach, by\u0107 mo\u017ce rozbudzi on wspomnienia naszych kujawskich gospody\u0144 i zach\u0119ci do ich od\u015bwie\u017cenia. W imieniu Agnieszki Wardzi\u0144skiej \u2013 dyrektor MGOK w Przedczu, gor\u0105co zapraszam do udzia\u0142u w tegorocznej edycji konkursu!<\/p>\n

Zabawa w sypanie piaskowych wzork\u00f3w na podw\u00f3rku by\u0142a dla mnie, jako ma\u0142ej dziewczynki, zaj\u0119ciem ciekawym i rozbudzaj\u0105cym wyobra\u017ani\u0119. Wtedy dzieci miewa\u0142y w\u0142a\u015bnie tego typu atrakcje, co bynajmniej nie by\u0142o rzecz\u0105 z\u0142\u0105. Niestety dzi\u015b m\u0142odzi ludzie sp\u0119dzaj\u0105 czas inaczej, ale gdy b\u0119dzie mi dane kiedy\u015b mie\u0107 wnuki, z pewno\u015bci\u0105 naucz\u0119 je rysowa\u0107, w\u0142a\u015bciwie sypa\u0107 wzory z u\u017cyciem jasnego piasku. O tradycjach dobrze jest pami\u0119ta\u0107 i przekazywa\u0107 je nast\u0119pnym pokoleniom. Mo\u017ce przyj\u015b\u0107 bowiem moment, \u017ce t\u0119 wiedz\u0119 b\u0119dziemy mogli spo\u017cytkowa\u0107 w niespodziewany spos\u00f3b.<\/p>\n

Anna Dykczy\u0144ska, KPODR<\/strong><\/p>\n

Opracowano na podstawie:<\/p>\n

\u2013 ut.etnomuzeum.pl,<\/p>\n

\u2013 \u201eKujawskie Sypanie Piaskiem\u201d \u2013 CKiS w Koninie, Urz\u0105d Miasta i Gminy w Przedczu, opracowanie merytoryczne Ela Barszcz, 2008,<\/p>\n

\u2013 polskiezabytki.pl,<\/p>\n

\u2013 wikikids.pl,<\/p>\n

\u2013 przekazy ustne i do\u015bwiadczenia w\u0142asne.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tytu\u0142 powy\u017cszy troch\u0119 mnie bawi. Wymy\u015bli\u0142am go, aby \u201erozrusza\u0107\u201d czytelnika i zach\u0119ci\u0107 do lektury. Sand Art to nowa forma sztuki polegaj\u0105ca na tworzeniu obraz\u00f3w za pomoc\u0105 cienkiej warstwy piasku na […]<\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,15],"tags":[],"class_list":["post-3553","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii","category-dziedzictwo-kulturowe"],"rttpg_featured_image_url":null,"rttpg_author":{"display_name":"Magdalena Kulus","author_link":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/author\/magda\/"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"Bez kategorii<\/a> DZIEDZICTWO KULTUROWE<\/a>","rttpg_excerpt":"Tytu\u0142 powy\u017cszy troch\u0119 mnie bawi. Wymy\u015bli\u0142am go, aby \u201erozrusza\u0107\u201d czytelnika i zach\u0119ci\u0107 do lektury. Sand Art to nowa forma sztuki polegaj\u0105ca na tworzeniu obraz\u00f3w za pomoc\u0105 cienkiej warstwy piasku na […]","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3553","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3553"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3553\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3588,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3553\/revisions\/3588"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3553"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3553"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3553"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}