![\"\"](\"https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/1-300x225.jpg\")
<\/p>\nW XVI\u2013XVIII wieku na ziemie polskie nap\u0142yn\u0119\u0142o wiele migrant\u00f3w z dzisiejszej Belgii, Holandii, Luksemburga (czyli \u00f3wczesnych Niderland\u00f3w) oraz kraj\u00f3w niemieckich. Osiedlali si\u0119 oni nad Wis\u0142\u0105, pocz\u0105wszy od \u017bu\u0142aw, poprzez Dolin\u0119 Dolnej Wis\u0142y, na Kujawach ko\u0144cz\u0105c. Ten ruch osadniczy nazwano kolonizacj\u0105 ol\u0119dersk\u0105, a przybysz\u00f3w tych \u2013 ol\u0119drami lub olendrami (w r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3d\u0142ach spotykamy obydwa nazewnictwa). Zapocz\u0105tkowany by\u0142 on przez mennonit\u00f3w. Kim byli, sk\u0105d wzi\u0119li si\u0119 u nas i czy co\u015b po nich zosta\u0142o? Przyjrzyjmy si\u0119 historii ich osadnictwa.<\/p>\n
Zacznijmy wi\u0119c od mennonit\u00f3w. Jest to rodzaj wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego zaliczanego do protestantyzmu. Od\u0142am ten powsta\u0142 w roku 1539 w Holandii. Nazwa wywodzi si\u0119 od za\u0142o\u017cyciela tego wyznania \u2013 Menno Simonsa. Mennonici funkcjonuj\u0105 do dzi\u015b. Podstaw\u0105 ich wiary jest Biblia, uznawana za nieomylne, objawione S\u0142owo Bo\u017ce. Najwa\u017cniejszymi zasadami wiary mennonit\u00f3w jest chrzest m\u0142odzie\u017cy od 14. roku \u017cycia, wyb\u00f3r pastor\u00f3w przez wiernych, ca\u0142kowity zakaz noszenia i u\u017cywania broni, zakaz przysi\u0119gania na cokolwiek, a tak\u017ce zakaz sprawowania wysokich urz\u0119d\u00f3w.<\/p>\n
<\/p>\n
Ol\u0119derska chata w Luszkowie<\/em><\/p>\n Kuchnia w mennonickiej chacie w Chrystkowie<\/em><\/p>\n Mennonici przybyli do Rzeczypospolitej w ko\u0144cu XVI w. W Europie Zachodniej rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas okres prze\u015bladowa\u0144 religijnych, kt\u00f3re obj\u0119\u0142y tak\u017ce mennonit\u00f3w. Dlatego rozpocz\u0119li poszukiwanie nowych miejsc do prowadzenia spokojnego \u017cycia. Rz\u0105dzony przez Jagiellon\u00f3w kraj stanowi\u0142 wieloetniczn\u0105 i wieloreligijn\u0105 mozaik\u0119. Na terenie pa\u0144stwa polsko-litewskiego \u017cyli w zgodzie Polacy, Niemcy, \u017bydzi, Rusini, Tatarzy i Ormianie, a wi\u0119c katolicy, protestanci, wyznawcy judaizmu, prawos\u0142awia i islamu. Polska by\u0142a jednym z niewielu kraj\u00f3w, w kt\u00f3rym nie by\u0142o wojen religijnych. Nie bez znaczenia by\u0142o te\u017c uchwalenie Konfederacji warszawskiej w 1573 r. W dokumencie tym stwierdzano, \u017ce szlachta nie b\u0119dzie wszczyna\u0107 wojen z pobudek wyznaniowych i zapewni pok\u00f3j przedstawicielom wszystkich religii. Konfederacja warszawska by\u0142a pierwszym na skal\u0119 europejsk\u0105 dokumentem, kt\u00f3ry wprowadza\u0142 zasady tolerancji religijnej. Przybycie mennonit\u00f3w u\u0142atwione by\u0142o poprzez szerokie kontakty handlowe Polski z Europ\u0105 Zachodni\u0105. \u017bu\u0142awy za\u015b przypomina\u0142y sw\u0105 struktur\u0105 ich rodzime tereny znajduj\u0105ce si\u0119 w Holandii i p\u00f3\u0142nocnych Niemczech. Gda\u0144sk by\u0142 pr\u0119\u017cnie dzia\u0142aj\u0105cym portem, przebiega\u0142y t\u0119dy morskie szlaki handlowe. Ol\u0119drzy, jak nikt inny, potrafili kolonizowa\u0107 tereny zalewowe, poniewa\u017c wykazywali si\u0119 kunsztem w osuszaniu bagien, regulacji rzek oraz innych zbiornik\u00f3w wodnych. Po fali wielkich powodzi z lat 1540 i 1543 Rada Miasta Gda\u0144ska wys\u0142a\u0142a do Niderland\u00f3w swoich przedstawicieli, aby znale\u017ali osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy mogliby zagospodarowa\u0107 zniszczone przez wod\u0119 wsie. Wkr\u00f3tce te\u017c na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich pojawili si\u0119 mennonici, kt\u00f3rzy nie tylko osuszyli i zagospodarowali nale\u017c\u0105ce do Gda\u0144ska tereny, ale ze wzgl\u0119du na p\u0142acone podatki przynosili miastu spore dochody. Wzorem Gda\u0144ska poszli inni w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br znajduj\u0105cych si\u0119 w delcie Wis\u0142y. St\u0105d obecno\u015b\u0107 ol\u0119dr\u00f3w w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie Wis\u0142y. Uprawiali bowiem ziemi\u0119, kt\u00f3rej nikt nie chcia\u0142, gdy\u017c nie potrafiono na niej gospodarzy\u0107.\u00a0 Dzi\u0119ki swoim umiej\u0119tno\u015bciom osi\u0105gali z tych teren\u00f3w kilkukrotnie wi\u0119ksze zyski, ni\u017c rdzenna ludno\u015b\u0107. Hodowali te\u017c zwierz\u0119ta w tych trudnych warunkach. Opr\u00f3cz \u017bu\u0142aw i Doliny Dolnej Wis\u0142y mniejsze ich grupy osiedli\u0142y si\u0119 w tamtym czasie w powiatach warszawskim, przasnyskim i berdyczowskim. Pod koniec XVIII stulecia osadnictwo mennonickie rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 tak\u017ce na terenie Galicji (g\u0142\u00f3wnie w okolicach Lwowa). Z osadnikami ol\u0119derskimi zawierano d\u0142ugoterminowe umowy dzier\u017cawy (na 40\u201350 lat), kt\u00f3re potem by\u0142y zazwyczaj przed\u0142u\u017cane, tzw. emfiteuzy. By\u0142 to typ wieczystej i dziedzicznej dzier\u017cawy bez mo\u017cliwo\u015bci nabycia prawa w\u0142asno\u015bci. Warunki tych um\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od specyfiki regionu i w\u0142a\u015bcicieli grunt\u00f3w, ich potrzeb i pogl\u0105d\u00f3w. Ol\u0119drzy stworzyli kultur\u0119 o surowych obyczajach i zasadach, praca stanowi\u0142a dla nich istotn\u0105 warto\u015b\u0107. Od miejscowych zdecydowanie odr\u00f3\u017cniali si\u0119 sposobem \u017cycia. Ich ubi\u00f3r, pie\u015bni, kszta\u0142t i wystr\u00f3j dom\u00f3w by\u0142y wyj\u0105tkowe nawet w \u00f3wczesnej wielokulturowej Rzeczypospolitej. Odmienn\u0105 mieli tak\u017ce kuchni\u0119,\u00a0 prost\u0105, ch\u0142opsk\u0105, bazuj\u0105c\u0105 na lokalnych produktach i posiadaj\u0105c\u0105 znamiona wielu kultur. Hodowali krowy, a z mleka wytwarzali mi\u0119dzy innymi charakterystyczne sery \u201eol\u0119derskie\u201d. Wiele receptur przej\u0119li z czasem od Polak\u00f3w, ale i nasze tradycje kulinarne ubogaci\u0142y si\u0119 dzi\u0119ki obecno\u015bci tego ludu. Kuchnia mennonicka, podobnie jak \u017cydowska, sta\u0142a si\u0119 mieszanin\u0105 tradycji w\u0142asnych oraz przej\u0119tych od innych narod\u00f3w. Jako ciekawostk\u0119 podam przyk\u0142ad ze Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie tamtejsi mennonici znaj\u0105 danie pod nazw\u0105 \u201ebidgot\u201d, w sk\u0142ad kt\u00f3rego wchodzi kiszona kapusta i pulpety z ryb. Nie wyklucza si\u0119, \u017ce nazwa dania pochodzi od nazwy miasta Bydgoszcz lub polskiego bigosu.<\/p>\n Z czasem, opr\u00f3cz menonit\u00f3w, na teren Polski przybywali tak\u017ce migranci z innych kraj\u00f3w, takich jak Niemcy. By\u0142y to grupy wyznania protestanckiego, luteranie i inne, pokrewne. Na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych nie da si\u0119 dok\u0142adnie okre\u015bli\u0107, jaki by\u0142 dok\u0142adny udzia\u0142 r\u00f3\u017cnych protestanckich wyzna\u0144. Okre\u015blenie ol\u0119drzy u\u017cywane jest w odniesieniu do nich wszystkich. Osadnik\u00f3w przyci\u0105ga\u0142y swobody gospodarcze i wyj\u0105tkowa otwarto\u015b\u0107 w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, kt\u00f3rzy dzi\u0119ki nim osi\u0105gali wy\u017csze dochody.<\/p>\n Zbieraj\u0105c materia\u0142y do niniejszego artyku\u0142u interesowa\u0142o mnie najbardziej, czy ol\u0119drzy dotarli w moje rodzinne strony, czyli na Kujawy. Na pocz\u0105tku nie uda\u0142o mi si\u0119 trafi\u0107 na informacje, kt\u00f3re by potwierdza\u0142y ten fakt. Jednak dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci pana Macieja Maciejewskiego, dyrektora Gminnego O\u015brodka Kultury w S\u0142u\u017cewie (powiat aleksandrowski), kt\u00f3ry udost\u0119pni\u0142 mi jedn\u0105 z publikacji, dowiedzia\u0142am si\u0119, i\u017c osadnictwo ol\u0119derskie rozwin\u0119\u0142o si\u0119 w tzw. kluczu raci\u0105skim. By\u0142y to tereny nale\u017c\u0105ce do biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich. Opr\u00f3cz zarz\u0105dzania diecezj\u0105, biskupi byli w\u0142a\u015bcicielami d\u00f3br ziemskich \u2013 wsi i miast po\u0142o\u017conych w r\u00f3\u017cnych rejonach Polski. Posiad\u0142o\u015bci te zorganizowane by\u0142y w tzw. klucze maj\u0105tkowe. Kujawy zosta\u0142y obj\u0119te kolonizacj\u0105 ol\u0119dersk\u0105 nieco p\u00f3\u017aniej ni\u017c \u017bu\u0142awy. Pierwsz\u0105 wsi\u0105 kujawsk\u0105, gdzie znale\u017ali oni swoje miejsce, by\u0142o Przy\u0142ubie ko\u0142o Solca Kujawskiego. Z czasem zasiedlili tereny zalewowe nad brzegiem Wis\u0142y na odcinku od Bydgoszczy a\u017c do okolic Nieszawy. Zajmowali mi\u0119dzy innymi takie miejscowo\u015bci, jak \u0141\u0119gnowo, Otorowo, Makowiska, Wielka Nieszawka, Ma\u0142a Nieszawka, Rudak, Kososzyn, Brzoza. W kluczu raci\u0105skim pierwsz\u0105 wsi\u0105 by\u0142 Ot\u0142oczyn, potem Siarzewo, Wo\u0142uszewo, Stawki i inne. Nieco p\u00f3\u017aniej osadnictwo dotar\u0142o tak\u017ce do d\u00f3br klucza w\u0142oc\u0142awskiego \u2013 ol\u0119drzy osiedlili si\u0119 w Korabnikach. Osadnictwo w kluczu raci\u0105skim wygl\u0105da\u0142o tak, i\u017c nawet wysiedlano polskich ch\u0142op\u00f3w przenosz\u0105c ich na inne, bardziej \u017cyzne tereny, a grunty nadwi\u015bla\u0144skie oddawano w dzier\u017caw\u0119 ol\u0119drom. Umowy zawierane z biskupami zawiera\u0142y r\u00f3wnie\u017c takie warunki, jak zakaz stawiania protestanckich \u015bwi\u0105ty\u0144, utrzymywania duchownych, nauczania religii i nieprzestrzegania \u015bwi\u0105t katolickich, co nie mia\u0142o miejsca w przypadku um\u00f3w zawieranych ze szlacht\u0105 lub w\u0142odarzami gmin miejskich. Biskupi tolerowali obecno\u015b\u0107 innowierc\u00f3w na swoich ziemiach, ale ich praktyki wyznaniowe musia\u0142y ograniczy\u0107 si\u0119 tylko do sfery domowej.<\/p>\n Na przestrzeni stuleci cz\u0119\u015b\u0107 tego \u015brodowiska zmuszona by\u0142a do dalszej emigracji, m.in. do Rosji, Stan\u00f3w Zjednoczonych, Kanady i Ameryki Po\u0142udniowej. Pierwsze przesiedlenia nast\u0119powa\u0142y po 1717 roku, po uchwaleniu przez sejm traktatu warszawskiego ograniczaj\u0105cego prawa dysydent\u00f3w. Biskupi nie chcieli przed\u0142u\u017ca\u0107 um\u00f3w z osobami innego wyznania ni\u017c katolickie. W efekcie cz\u0119\u015b\u0107 ol\u0119dr\u00f3w wyemigrowa\u0142a, cz\u0119\u015b\u0107 pod przymusem przesz\u0142a na katolicyzm, a cz\u0119\u015b\u0107 prawdopodobnie uleg\u0142a polonizacji. Kolejne wydarzenia historyczne, takie jak rozbiory Polski, insurekcja ko\u015bciuszkowska, sekularyzacja Prus, odcisn\u0119\u0142y swoje pi\u0119tno na losach ol\u0119dr\u00f3w. W XIX wieku w wyniku reform uw\u0142aszczeniowych zast\u0105piono d\u0142ugoterminowe dzier\u017cawy pe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 u\u017cytkowanych gospodarstw. W czasie okupacji hitlerowskiej m\u0142odzi mennonici byli wcielani do Wehrmachtu. Osoby odmawiaj\u0105ce s\u0142u\u017cby wojskowej osadzano w obozach koncentracyjnych. Ostatnie za\u015b rdzenne grupy mennonickie z terenu Polski w granicach ustalonych po II wojnie \u015bwiatowej wydalono z terytorium pa\u0144stwa w drugiej po\u0142owie lat 40. XX w. \u00d3wczesne w\u0142adze polskie uzna\u0142y ich bowiem za ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105, kt\u00f3ra podlega\u0142a wysiedleniu.<\/p>\n Ol\u0119drzy pozostawili po sobie w Polsce zadbane wioski, schludne i funkcjonalne domostwa, a tak\u017ce liczne cmentarze o fantazyjnych nagrobkach (mo\u017cna je zobaczy\u0107 m.in. w Stogach i Karwie\u0144skich B\u0142otach, a w regionie Kujaw cmentarz taki znajduje si\u0119 mi\u0119dzy innymi w Mursku, gmina W\u0142oc\u0142awek). Obecnie dzia\u0142alno\u015b\u0107 mennonit\u00f3w w Polsce koncentruje si\u0119 wok\u00f3\u0142 Fundacji \u201eDziedzictwo\u201d, maj\u0105cej siedzib\u0119 w Mi\u0144sku Mazowieckim. Prowadzi ona kursy j\u0119zyka angielskiego i organizuje spotkania po\u015bwi\u0119cone sprawom wychowania chrze\u015bcija\u0144skiego oraz etyki. W Mi\u0144sku Mazowieckim dzia\u0142a r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3lnota mennonit\u00f3w.<\/p>\n Spu\u015bcizn\u0119 ol\u0119dr\u00f3w mo\u017cemy pozna\u0107 odwiedzaj\u0105c muzea, skanseny i inne obiekty. Mi\u0119dzy Gda\u0144skiem a Elbl\u0105giem, na \u017bu\u0142awach Wi\u015blanych powsta\u0142 rowerowy Szlak Mennonit\u00f3w. Podziwia\u0107 mo\u017cna atrakcje krajobrazowe i rozmaite obiekty kultury materialnej: od mennonickich dom\u00f3w podcieniowych i drewnianych chat, przez zabytkowe urz\u0105dzenia hydrotechniczne, po wiatraki. W Wielkiej Nieszawce (powiat toru\u0144ski) znajduje si\u0119 Olenderski Park Etnograficzny. Jest on pierwszym\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 w Polsce skansenem po\u015bwi\u0119conym temu osadnictwu. Na powierzchni ponad 5 ha zrekonstruowano ol\u0119dersk\u0105 wie\u015b o najbardziej charakterystycznym uk\u0142adzie, tzw. rz\u0119d\u00f3wk\u0119 bagienn\u0105. Znajduj\u0105 si\u0119 tu 3 pe\u0142ne zagrody sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z 6 zabytkowych budynk\u00f3w mieszkalnych i gospodarczych. Przeniesione zosta\u0142y z terenu Doliny Dolnej Wis\u0142y i pochodz\u0105 z XVIII i XIX w. Natomiast w miejscowo\u015bci Chrystkowo (powiat \u015bwiecki) znajduje si\u0119 zabytkowy drewniany budynek menonicki z 1770 roku z dwuspadowym dachem, kryty grub\u0105 warstw\u0105 trzciny. Frontow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 chaty zajmuje charakterystyczny, okaza\u0142y podcie\u0144; jego podpor\u0119 stanowi pi\u0119\u0107 ozdobnych s\u0142up\u00f3w, nad kt\u00f3rymi g\u00f3ruje u\u017cytkowe pi\u0119tro, wykorzystywane kiedy\u015b jako spichlerz. Wewn\u0105trz znajdowa\u0142y si\u0119 pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. Chata by\u0142a centrum du\u017cego gospodarstwa, na terenie kt\u00f3rego znajdowa\u0142o si\u0119 kilka innych budynk\u00f3w gospodarczych. Od 1995 roku chata pe\u0142ni funkcj\u0119 O\u015brodka Dydaktyczno-Muzealnego Zespo\u0142u Park\u00f3w Krajobrazowych Che\u0142mi\u0144skiego i Nadwi\u015bla\u0144skiego. Przy chacie odtworzono suszarni\u0119 i przechowalni\u0119 do owoc\u00f3w oraz za\u0142o\u017cono kolekcj\u0119 i szk\u00f3\u0142k\u0119 starych odmian drzew owocowych. Opr\u00f3cz licznych wydarze\u0144 kulturalno-turystycznych, sta\u0142\u0105 imprez\u0105 organizowan\u0105 w tym miejscu pod koniec czerwca jest \u201eWeekend z mennonitami\u201d oferuj\u0105cy pokaz codziennego \u017cycia, obyczaj\u00f3w i kultury menonickiej. Z kolei w pochodz\u0105cej z 1801 roku Nadwi\u015bla\u0144skiej Chacie w Luszkowie (r\u00f3wnie\u017c powiat \u015bwiecki) mennonick\u0105 kultur\u0119 poznamy wszystkimi zmys\u0142ami. Mo\u017cemy dotkn\u0105\u0107 zgromadzonych tu zabytkowych przedmiot\u00f3w codziennego u\u017cytku, wys\u0142ucha\u0107 opowie\u015bci gospodarza, skosztowa\u0107 tradycyjnej kuchni.<\/p>\n Zjawisko migracji ludno\u015bci istnieje od pocz\u0105tku dziej\u00f3w ludzko\u015bci a\u017c do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych. Ludy migruj\u0105 w poszukiwaniu teren\u00f3w zapewniaj\u0105cych lepsze warunki \u017cycia lub gdy s\u0105 prze\u015bladowane. Przyk\u0142adem na to s\u0105 mi\u0119dzy innymi ol\u0119drzy, kt\u00f3rzy upodobali sobie niegdy\u015b nasz kraj. Zapisali si\u0119 w naszej historii i kulturze. Wielu ich potomk\u00f3w zasymilowa\u0142o si\u0119 z Polakami i \u017cyje z pewno\u015bci\u0105 do dzi\u015b. \u017b\u0105dnych wiedzy i tropicieli \u015blad\u00f3w historii zach\u0119cam do poszukiwa\u0144 i odwiedzin muze\u00f3w i skansen\u00f3w. Mo\u017ce by\u0107 to nie lada przygoda i ciekawa forma sp\u0119dzenia wolnego czasu.<\/p>\n Tekst i fot. Anna Dykczy\u0144ska, KPODR<\/p>\n Opracowano na podstawie:<\/p>\n \u2013 \u201eOl\u0119drzy w kluczu raci\u0105skim d\u00f3br sto\u0142owych biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich \u2013 przyczynek do dziej\u00f3w osadnictwa ol\u0119derskiego na Kujawach w XVII \u2013 XVIII wieku\u201d, Micha\u0142 Targgowski (Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu), Ziemia Kujawska, t. 28, 2020,<\/p>\n \u2013 wilanow-palac.pl \u2013 Wojciech Marchlewski, Muzeum Pa\u0142acu Kr\u00f3la Jana III w Wilanowie, Warszawa 2014, s. 116, ISBN 978-83-63580-37-7,<\/p>\n \u2013 mennoniciwpolsce.pl,<\/p>\n \u2013 parki\/kujawsko-pomorskie.pl,<\/p>\n \u2013 bilety24.pl,<\/p>\n \u2013 wikipedia.pl,<\/p>\n \u2013 kujawsko-pomorskie.travel,<\/p>\n \u2013 culture.pl.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W XVI\u2013XVIII wieku na ziemie polskie nap\u0142yn\u0119\u0142o wiele migrant\u00f3w z dzisiejszej Belgii, Holandii, Luksemburga (czyli \u00f3wczesnych Niderland\u00f3w) oraz kraj\u00f3w niemieckich. Osiedlali si\u0119 oni nad Wis\u0142\u0105, pocz\u0105wszy od \u017bu\u0142aw, poprzez Dolin\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":3286,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[30,15],"tags":[],"class_list":["post-3288","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-dziedzictwo-kulturowe"],"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"landscape":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"portraits":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"thumbnail":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2-300x150.jpg",300,150,true],"medium":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2-300x225.jpg",300,225,true],"large":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"1536x1536":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"2048x2048":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"botiga-extra-large":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"botiga-large":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2.jpg",623,468,false],"botiga-big":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2-575x432.jpg",575,432,true],"botiga-medium":["https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/2-380x285.jpg",380,285,true]},"rttpg_author":{"display_name":"Miros\u0142awa Wajnert","author_link":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/author\/mirka\/"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"Aktualno\u015bci<\/a> DZIEDZICTWO KULTUROWE<\/a>","rttpg_excerpt":"W XVI\u2013XVIII wieku na ziemie polskie nap\u0142yn\u0119\u0142o wiele migrant\u00f3w z dzisiejszej Belgii, Holandii, Luksemburga (czyli \u00f3wczesnych Niderland\u00f3w) oraz kraj\u00f3w niemieckich. Osiedlali si\u0119 oni nad Wis\u0142\u0105, pocz\u0105wszy od \u017bu\u0142aw, poprzez Dolin\u0119 […]","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3288","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3288"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3288\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3291,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3288\/revisions\/3291"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3286"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3288"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3288"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/row.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3288"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/row.kpodr.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/3-300x274.jpg\")
<\/p>\n